Zasady gry w szachy

Cel gry

Każdy gracz stara się dać mata królowi przeciwnika. Mat to sytuacja, w której król jest atakowany i żaden ruch go nie ratuje. Wtedy partia od razu się kończy, a wygrywa ten, kto dał mata.

Króla nigdy nie zbija się ani nie zdejmuje z szachownicy. Partia może też skończyć się remisem, czyli bez zwycięzcy (zobacz Remis).

Szachownica i ustawienie bierek

Połóż szachownicę tak, żeby każdy gracz miał jasne pole w prawym rogu przy sobie. Szeregi pól biegnące od jednego gracza do drugiego to linie. Szeregi biegnące w poprzek szachownicy to rzędy.

Każde pole ma nazwę z litery i cyfry. Linie oznacza się literami od a do h, od lewej strony białych. Rzędy mają numery od 1 do 8, licząc od strony białych. Róg po lewej ręce białych to więc a1, a róg przeciwległy to h8.

1. Postaw wieże w rogach: białe na a1 i h1, czarne na a8 i h8.
2. Obok wież postaw skoczki, a obok skoczków gońce.
3. W środku pierwszego rzędu zostały dwa wolne pola. Hetmana postaw na polu jego koloru: białego na jasnym polu d1, a czarnego na ciemnym polu d8.
4. Króla postaw na ostatnim wolnym polu: białego na e1, czarnego na e8.
5. Osiem białych pionów ustaw w drugim rzędzie, a osiem czarnych w siódmym.

Przed większością błędów w ustawieniu chronią dwie reguły: jasne pole po prawej i hetman na polu swojego koloru. Królowie stoją wtedy naprzeciw siebie na tej samej linii.

Jak poruszają się bierki

Każdy gracz ma 16 bierek sześciu rodzajów. Bierki to wszystkie elementy na szachownicy. Figury to wszystkie bierki oprócz pionów.

• Bierka idzie na wolne pole albo na pole z bierką przeciwnika. W drugim przypadku zbija ją, a zbita bierka schodzi z szachownicy.
• Nie możesz stanąć na polu zajętym przez własną bierkę.
• Tylko skoczek przeskakuje inne bierki. Hetman, wieża i goniec zatrzymują się przed pierwszą bierką na drodze.
• Każda bierka poza pionem bije tak samo, jak się porusza.
• Bicie nigdy nie jest obowiązkowe. Ty decydujesz, czy zbić bierkę.
• Goniec przez całą partię chodzi po polach jednego koloru. Każdy gracz zaczyna więc z jednym gońcem na jasnych polach i jednym na ciemnych.

Piony

• Pion idzie prosto do przodu, o jedno pole. Nigdy się nie cofa ani nie chodzi w bok.
• W swoim pierwszym ruchu pion może pójść o dwa pola zamiast o jedno. Oba pola muszą być wolne.
• Pion nie bije do przodu. Każda bierka stojąca tuż przed nim go blokuje, także własna.
• Pion bije o jedno pole na ukos do przodu, w lewo albo w prawo. Do tyłu nie bije.
• Piony mają dwa specjalne ruchy: bicie w przelocie i promocję. Każdy opisujemy niżej w osobnej części.

Kolejność ruchów

Grę zawsze zaczynają białe. Potem gracze wykonują ruchy na zmianę, po jednym. Nie można pasować: w swojej kolejce musisz wykonać ruch.

W jednym ruchu przesuwasz jedną bierkę. Wyjątkiem jest roszada: król i wieża ruszają się razem, a liczy się to jako jeden ruch.

Przepisy nie mówią, kto gra białymi. W domu często robi się tak: jedna osoba chowa białego piona w jednej dłoni, a czarnego w drugiej. Druga osoba wskazuje jedną dłoń i gra kolorem piona, który w niej był. W następnej partii zamieniacie się kolorami.

Szach

Król jest szachowany, gdy atakuje go bierka przeciwnika, czyli mogłaby go zbić w następnym ruchu. Bierka daje szacha także wtedy, gdy sama nie mogłaby się ruszyć, bo zasłania własnego króla. Możesz powiedzieć "szach", ale nie musisz.

Gdy twój król jest szachowany, musisz w swoim ruchu wyprowadzić go z szacha. Są trzy sposoby:

• Przesuń króla na pole, które nie jest atakowane.
• Zbij bierkę, która daje szacha.
• Postaw własną bierkę między królem a szachującym hetmanem, wieżą albo gońcem. Nie da się tak zasłonić króla przed skoczkiem, pionem ani bierką stojącą tuż obok króla.

Czasem szacha dają dwie bierki naraz. Wtedy pomoże tylko ruch królem.

Nie wolno wykonać ruchu, po którym twój król stałby w szachu. Bierka, która zasłania króla przed atakiem, nie może więc zejść z drogi. Król nie może też zbić bierki, której broni inna bierka przeciwnika.

Dwaj królowie nigdy nie stoją na sąsiednich polach. Król atakuje każde pole wokół siebie, więc drugi król nie może tam wejść.

Roszada

Roszada to jeden ruch królem i wieżą naraz. Chowa króla bliżej rogu i wprowadza wieżę do gry. Tylko w roszadzie król przesuwa się o dwa pola.

1. Przesuń króla o dwa pola wzdłuż pierwszego rzędu w stronę wieży.
2. Tę wieżę postaw na polu, przez które przeszedł król. Stanie tuż obok króla, po jego drugiej stronie.

Roszada z wieżą stojącą na h1 to roszada krótka. Biały król idzie z e1 na g1, a wieża z h1 na f1. Roszada z wieżą stojącą na a1 to roszada długa. Król idzie z e1 na c1, a wieża z a1 na d1. Czarne robią to samo w ósmym rzędzie.

Roszować możesz tylko wtedy, gdy spełnione są wszystkie warunki:

• Ani król, ani ta wieża nie wykonały jeszcze w tej partii żadnego ruchu. Bierka, która się ruszyła i wróciła, też liczy się jako ruszona.
• Wszystkie pola między królem a wieżą są wolne.
• Twój król nie jest szachowany.
• Król nie przechodzi przez pole, które atakuje bierka przeciwnika.
• Król po roszadzie nie stoi w szachu.

Te warunki dotyczą króla, nie wieży. Wieża może być atakowana. W roszadzie długiej może też przejść przez atakowane pole b1 albo b8. Nie ma też znaczenia, że król był wcześniej szachowany, jeśli się nie ruszył.

Niektóre warunki blokują roszadę tylko na chwilę, na przykład szach albo bierka na drodze. Wtedy możesz zroszować w późniejszym ruchu. Gdy król raz się ruszy, roszady nie zrobisz już nigdy. Gdy ruszy się jedna wieża, nadal możesz roszować z drugą.

Roszadę zaczynaj od króla i wykonuj ją jedną ręką. Jeśli najpierw dotkniesz wieży, w tym ruchu nie zroszujesz w tę stronę. Musisz ruszyć wieżą, jeśli może się ruszyć.

Bicie w przelocie

Bicie w przelocie (po francusku en passant) to specjalne bicie pionem. Pozwala złapać piona przeciwnika, który poszedł o dwa pola, żeby minąć twojego piona.

1. Twój pion doszedł do piątego rzędu, licząc od twojej strony. Dla białych to rząd 5, a dla czarnych rząd 4.
2. Pion przeciwnika z sąsiedniej linii idzie o dwa pola ze swojego pola startowego. Staje tuż obok twojego piona.
3. W następnym ruchu możesz go zbić tak, jakby poszedł tylko o jedno pole. Twój pion idzie na ukos na pole, które tamten minął. Zbity pion schodzi z szachownicy.

Przykład: twój biały pion stoi na e5. Czarne grają pionem z d7 na d5, tuż obok niego. W następnym ruchu możesz zagrać pionem z e5 na d6 i zdjąć czarnego piona z d5.

• Trzeba to zrobić od razu. Jeśli najpierw wykonasz inny ruch, tego piona w przelocie już nie zbijesz.
• W przelocie bije tylko pion. Można tak zbić tylko piona, który właśnie poszedł o dwa pola.
• Jak każde bicie, jest dobrowolne. Wyjątek: gdy to twój jedyny dozwolony ruch.

Promocja

Pion, który dojdzie do ostatniego rzędu, w tym samym ruchu zamienia się w figurę. Dla białych to ósmy rząd, a dla czarnych pierwszy. Ta zamiana to promocja.

• Zdejmij piona i postaw na jego miejscu hetmana, wieżę, gońca albo skoczka w swoim kolorze. Wybór należy do ciebie.
• Nie możesz zostawić piona ani wybrać króla.
• Wybór nie zależy od tego, co zostało zbite. Możesz mieć naraz dwa hetmany albo więcej.
• Nowa figura działa od razu. Może dać szacha, a nawet mata, w tym samym ruchu.
• Pion może też awansować, gdy zbija bierkę w ostatnim rzędzie.
• Wybór jest ostateczny, gdy nowa figura dotknie pola promocji.

Zwykle wybiera się hetmana, bo to najsilniejsza figura. Czasem lepszy jest skoczek, bo daje szacha z pola, z którego hetman by go nie dał.

Mat i inne sposoby na wygraną

Mat to szach, przed którym nie ma obrony: żaden dozwolony ruch nie wyprowadza króla z szacha. Partia od razu się kończy, a wygrywa ten, kto dał mata.

Możesz też poddać partię. Wtedy wygrywa przeciwnik. Wystarczy powiedzieć, że się poddajesz. Wielu graczy przewraca przy tym swojego króla.

W partii z zegarem przegrywasz także wtedy, gdy skończy ci się czas (zobacz Szachy turniejowe).

Remis

Remis to koniec partii bez zwycięzcy. W turnieju każdy gracz dostaje za niego pół punktu. Do remisu prowadzi:

• Pat. Gracz, który ma ruch, nie jest szachowany, ale nie ma żadnego dozwolonego ruchu. Partia od razu kończy się remisem, nawet gdy przeciwnik ma dużo więcej bierek.
• Martwa pozycja. Żaden gracz nie może dać mata, cokolwiek się stanie. Przykłady: król przeciw królowi albo król z jednym gońcem lub skoczkiem przeciw królowi. Także król z gońcem przeciw królowi z gońcem, gdy oba gońce chodzą po polach tego samego koloru. Partia od razu się kończy.
• Zgoda. Jeden gracz zaraz po swoim ruchu proponuje remis, a drugi go przyjmuje. Żeby odmówić, powiedz "nie" albo po prostu zrób ruch.
• Trzykrotne powtórzenie pozycji. Ta sama pozycja pojawia się po raz trzeci. Gracz, który ma ruch, może zażądać remisu.
• Zasada 50 posunięć. Przez ostatnie 50 ruchów każdego gracza nikt nie ruszył pionem ani niczego nie zbił. Gracz, który ma ruch, może zażądać remisu.

Pozycja się powtarza tylko wtedy, gdy te same bierki stoją na tych samych polach i ruch ma ten sam gracz. Muszą też być możliwe te same ruchy, łącznie z roszadą i biciem w przelocie. Powtórzenia nie muszą następować po sobie.

Dwie sytuacje kończą partię remisem bez żądania. Pierwsza: ta sama pozycja pojawia się po raz piąty. Druga: przez 75 ruchów każdego gracza nikt nie ruszył pionem ani niczego nie zbił. Wyjątek: ostatni z tych ruchów daje mata.

Wieczny szach to seria szachów, przed którymi przeciwnik nie może uciec. Nie ma dla niego osobnej zasady. Prowadzi do remisu przez trzykrotne powtórzenie pozycji albo przez zgodę.

W domu nikt nie zapisuje ruchów, więc liczcie je razem. Remisu możesz też zażądać przed swoim ruchem: wskaż ruch, który powtórzy pozycję albo będzie pięćdziesiątym.

Dotknięta bierka

Według Przepisów dotknięcie bierki to zobowiązanie. Te zasady dotyczą gracza, który ma ruch.

• Jeśli celowo dotkniesz jednej albo kilku własnych bierek, musisz ruszyć pierwszą dotkniętą, która może się ruszyć.
• Jeśli dotkniesz jednej albo kilku bierek przeciwnika, musisz zbić pierwszą dotkniętą, którą da się zbić.
• Jeśli dotkniesz własnej bierki i bierki przeciwnika, musisz swoją dotkniętą bierką zbić bierkę przeciwnika. Jeśli to niedozwolone, rusz albo zbij pierwszą dotkniętą bierkę, którą da się ruszyć albo zbić.
• Jeśli żadnej z dotkniętych bierek nie da się ruszyć ani zbić, możesz wykonać dowolny dozwolony ruch.
• Gdy puścisz bierkę na nowym polu, ruch jest wykonany. Nie możesz jej już przestawić gdzie indziej.
• Żeby poprawić bierkę na jej polu, najpierw powiedz "poprawiam" (po francusku "j'adoube"). Wolno to zrobić tylko w swojej kolejce.

Ruch niezgodny z zasadami trzeba cofnąć, nawet jeśli zauważysz go kilka ruchów później. Taki jest na przykład ruch, po którym twój król stoi w szachu. Przywróć pozycję sprzed tego ruchu i wykonaj dozwolony ruch. Zasada dotkniętej bierki nadal obowiązuje: dotkniętą bierką trzeba ruszyć, jeśli to możliwe.

W towarzyskich partiach wiele osób pozwala cofnąć ruch. To zasada domowa, więc ustalcie ją przed grą.

Szachy turniejowe

W klubach i na turniejach dochodzi kilka zasad. Oto one w skrócie.

• Każdy gracz ma określony czas na zegarze szachowym. Po swoim ruchu naciskasz zegar tą samą ręką, którą wykonujesz ruch. Wtedy rusza czas przeciwnika.
• Gdy skończy ci się czas, przegrywasz. Partia kończy się jednak remisem, jeśli przeciwnik nie mógłby dać ci mata żadną serią dozwolonych ruchów.
• Pierwszy ruch niezgodny z zasadami daje przeciwnikowi dodatkowy czas. Drugi taki ruch oznacza przegraną.
• W dłuższych partiach każdy gracz zapisuje ruchy na blankiecie.
• Sędzia rozstrzyga spory i sprawdza żądania remisu z powodu powtórzenia pozycji albo zasady 50 posunięć.