Zasady gry w tryktraka (backgammon)

Cel gry

Ty i przeciwnik przesuwacie pionki dookoła planszy w przeciwnych kierunkach. Musisz sprowadzić wszystkie 15 pionków do swojego domu, a potem zdjąć je z planszy. Zdejmowanie pionków nazywa się wyprowadzaniem.

Po drodze możesz blokować przeciwnika i zbijać jego samotne pionki. Zbity pionek wraca na start. Wygrywa osoba, która pierwsza wyprowadzi wszystkie pionki.

Plansza

Plansza ma 24 wąskie trójkąty, czyli pola: 12 po twojej stronie i 12 po stronie przeciwnika. Przez środek biegnie listwa zwana bandą. Dzieli planszę na cztery ćwiartki po sześć pól.

Pola numerujesz od swojej strony. Prawa ćwiartka po twojej stronie to twój dom: pola od 1 do 6. Pole 1 leży w rogu, a pole 6 przy bandzie. Po drugiej stronie bandy, wciąż po twojej stronie, jest twoja ćwiartka zewnętrzna: pola od 7 do 12.

Numeracja biegnie dalej po stronie przeciwnika. Pola od 13 do 18 to jego ćwiartka zewnętrzna, a pola od 19 do 24 to jego dom. Pole 24 leży więc dokładnie naprzeciwko twojego pola 1.

Twoje pionki wędrują po planszy jak po podkowie: od pola 24 do pola 1, a potem schodzą z planszy. Pionki przeciwnika idą w przeciwną stronę. Przeciwnik liczy pola od swojej strony, więc twoje pole 1 jest jego polem 24.

Planszę można też ustawić w lustrzanym odbiciu, z oboma domami po lewej stronie. Zasady się nie zmieniają.

Ustawienie pionków

Każdy gracz ustawia 15 pionków na czterech polach, licząc od swojej strony:

Przeciwnik ustawia ten sam układ od swojej strony. Jego dwa najdalsze pionki stoją na twoim polu 1, a pięć na twoim polu 12. Trzy stoją na twoim polu 17, a pozostałe pięć na twoim polu 19.

Kostkę dublującą połóżcie na bandzie, liczbą 64 do góry. Jej działanie opisujemy w części Kostka dublująca.

Kto zaczyna

1. Każdy gracz rzuca jedną kostką.
2. Przy równych wynikach oboje rzucacie jeszcze raz.
3. Zaczyna osoba z wyższym wynikiem. W pierwszym ruchu gra obiema wyrzuconymi liczbami: swoją i przeciwnika.
4. Potem gracie na zmianę. W każdej turze rzucasz dwiema kostkami i przesuwasz pionki.

Ruch pionków

Każda kostka to osobny ruch. Przesuwasz jeden pionek do przodu o tyle pól, ile pokazuje jedna kostka. Potem przesuwasz pionek o liczbę z drugiej kostki. Może to być ten sam pionek albo inny. Pionki nigdy się nie cofają.

• Liczysz od następnego pola. Po wyrzuceniu trójki pionek z pola 13 idzie na pole 10.
• Możesz stanąć na pustym polu albo na polu z własnymi pionkami.
• Możesz stanąć na polu z jednym pionkiem przeciwnika. Zbijasz go wtedy (zobacz Zbijanie i banda).
• Nie możesz stanąć na polu z dwoma lub więcej pionkami przeciwnika. Takie pole jest zablokowane.
• Możesz przeskakiwać nad zablokowanymi polami. Liczy się tylko pole, na którym kończysz ruch.

Jeśli jeden pionek wykorzystuje obie kostki, wykonuje dwa osobne ruchy. Po pierwszym zatrzymuje się na polu pośrednim, więc to pole też nie może być zablokowane. Kolejność kostek wybierasz dowolnie.

Dublet, czyli dwie takie same liczby, daje cztery ruchy zamiast dwóch. Po wyrzuceniu dwóch piątek przesuwasz pionki o 5 pól cztery razy. Te cztery ruchy dowolnie dzielisz między pionki.

Wykorzystanie obu kostek

Musisz wykorzystać obie liczby, jeśli tylko da się to zrobić zgodnie z zasadami. Nie możesz zrezygnować z żadnej kostki, gdy masz dozwolony ruch. Tak jest nawet wtedy, gdy każdy ruch wydaje się zły.

• Jeśli możesz zagrać obie liczby, musisz zagrać obie.
• Jeśli da się zagrać tylko jedną z nich, grasz właśnie ją.
• Jeśli możesz zagrać jedną albo drugą, ale nie obie, musisz zagrać większą.
• Jeśli nie da się zagrać żadnej, tracisz turę.
• Przy dublecie wykonujesz tyle z czterech ruchów, ile się da.

Przykład: wyrzucasz 6 i 2. Każdą z tych liczb osobno da się zagrać, ale obu razem nie. Musisz więc zagrać szóstkę.

Zbijanie i banda

Pionek stojący samotnie na polu to blotka (z angielskiego blot). Gdy na to pole wejdzie pionek przeciwnika, zbija blotkę. Zbity pionek trafia na bandę na środku planszy. Zbijanie nigdy nie jest obowiązkowe.

Możesz zbić pionek jedną kostką i pójść dalej tym samym pionkiem o liczbę z drugiej.

Dopóki masz pionek na bandzie, nie możesz ruszyć żadnym innym. Najpierw musisz wprowadzić go z powrotem do gry.

• Pionek z bandy wchodzi do domu przeciwnika, czyli na pola od 19 do 24 liczone od twojej strony.
• Jedynka wprowadza go na pole 24, dwójka na pole 23, a szóstka na pole 19.
• Pole wejścia nie może być zablokowane. Jeśli stoi na nim jeden pionek przeciwnika, zbijasz go przy wejściu.
• Jeśli masz na bandzie dwa pionki lub więcej, każda liczba wprowadza jeden z nich. Wprowadzasz tyle, ile się da. Liczba, która nie pozwala wejść, przepada. Gdy wszystkie pionki wejdą, pozostałą liczbą grasz normalnie.
• Jeśli żadna liczba nie pozwala wejść, tracisz całą turę.

Gdy przeciwnik blokuje wszystkie sześć pól swojego domu, nie możesz wejść wcale. Tracisz każdą turę, dopóki któreś pole się nie zwolni. Pionek, który wejdzie z bandy, przechodzi całą drogę od nowa.

Wyprowadzanie pionków

Wyprowadzać możesz dopiero wtedy, gdy masz w domu wszystkie 15 pionków. Pionek na bandzie albo poza domem wstrzymuje wyprowadzanie.

• Liczba z kostki zdejmuje pionek z pola o tym numerze. Czwórka zdejmuje pionek z pola 4.
• Jeśli to pole jest puste, a masz pionki na wyższych polach, musisz przesunąć jeden z nich.
• Jeśli nie masz pionka ani na tym polu, ani na wyższych, zdejmujesz pionek z najwyższego zajętego pola.
• Zamiast wyprowadzać, możesz też przesunąć pionek wewnątrz domu. Wyprowadzanie nigdy nie jest obowiązkowe.

Przykład: twoje ostatnie pionki stoją na polach 3 i 1. Wyrzucasz 6 i 2. Jeśli najpierw zagrasz szóstkę, zdejmiesz oba. Szóstka zdejmuje pionek z pola 3. Na polu 2 i wyżej nie ma już pionków, więc dwójka zdejmuje pionek z pola 1.

Przeciwnik może zbić twój pionek także podczas wyprowadzania. Wtedy przerywasz wyprowadzanie. Zbity pionek musi wejść z bandy i przejść całą drogę do domu. Dopiero potem wyprowadzasz dalej.

Wygrana: gammon i backgammon

Partię wygrywa osoba, która pierwsza wyprowadzi wszystkie 15 pionków. Wysokość wygranej zależy od tego, jak daleko zaszedł przegrany.

Punkty mnoży się przez liczbę na kostce dublującej. Gdy kostka pokazuje 4, gammon jest wart 8 punktów. Możecie grać pojedyncze partie i sumować punkty albo grać mecz do ustalonego wyniku (zobacz wariant Mecz i zasada Crawforda).

Kostka dublująca

Kostka dublująca to duża kostka z liczbami 2, 4, 8, 16, 32 i 64. Pokazuje, ile warta jest partia. Na początku leży na bandzie liczbą 64 do góry. Oznacza to stawkę 1, bo na kostce nie ma jedynki.

• Na początku swojej tury, przed rzutem, możesz zaproponować podwojenie stawki. Obracasz kostkę na następną liczbę i podajesz ją przeciwnikowi.
• Dopóki kostka leży na bandzie, pierwsze podwojenie może zaproponować każdy z graczy.
• Przeciwnik może odmówić. Partia kończy się od razu, a on przegrywa tyle, ile była warta przed twoją propozycją.
• Przeciwnik może też przyjąć. Gra toczy się dalej o podwójną stawkę. Kostka trafia na jego stronę i od teraz należy do niego.
• Kolejne podwojenie może zaproponować tylko właściciel kostki. Gdy drugi gracz je przyjmie, kostka znów zmienia stronę.
• Nie ma górnej granicy. Po 64 liczycie dalej: 128, 256 i tak dalej.

Przykład: podwajasz do 2, a przeciwnik przyjmuje. Później on podwaja do 4. Jeśli odmówisz, tracisz 2 punkty. Jeśli przyjmiesz, partia jest warta 4, a kostka należy do ciebie.